baner-mini
 
Home Produkcja Koszty i opłacalność

Koszty i opłacalność

Uprawa roślin na cele energetyczne ma być jednym z nowych kierunków produkcji rolniczej, który będzie stanowił dodatkowe źródło dochodów dla osób się nią zajmujących i pozwoli na realizacje zobowiązań kraju dotyczących wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych. W chwili obecnej podstawowym surowcem służącym do produkcji energii eklektycznej i cieplnej ze źródeł odnawialnych jest biomasa pochodzenia zarówno leśnego jak i rolniczego. Jednak ze względu na obowiązujące prawodawstwo udział tej pierwszej będzie musiał ulegać zmniejszeniu na rzecz biomasy rolniczej1.

Założenie plantacji roślin energetycznych jest dla rolnika dużym wyzwaniem, które wynika z:
  • niewielkiego poziomu wiedzy na temat uprawy tych roślin,
  • braku możliwości korzystania z doświadczenia innych producentów, które mogłoby stanowić punkt odniesienia,
  • odmiennych technologii produkcji w stosunku do typowych roślin rolniczych,
  • długiego okresu prowadzenia plantacji (15-20 lat),
  • braku informacji o rynku i opłacalności produkcji biomasy2.

Kluczowym elementem, który zadecyduje o rozwoju tego kierunku produkcji w gospodarstwach rolniczych będzie poziom ponoszonych kosztów, opłacalność produkcji oraz konkurencyjność w stosunku do roślin uprawianych na cele żywnościowe.

Aby produkcja roślinna na cele energetyczne mogła zapewnić zwiększenie i stabilizację dochodów gospodarstw ja realizujących musi spełniać szereg kryteriów i wytycznych, do których należy zaliczyć:
  • prawidłowy dobór gatunków i odmian do warunków glebowo-klimatycznych,
  • zakładanie plantacji z pełnowartościowego materiału rozmnożeniowego,
  • przestrzeganie zasad poprawnej agrotechniki,
  • nawiązanie współpracy udokumentowanej umową i zapewniającej zbyt wyprodukowanego surowca.
Podjęcie decyzji o rozwoju tego nowego kierunku produkcji w gospodarstwie poprzedzać powinno przeprowadzenie symulacyjnego rachunku ekonomicznego umożliwiającego określenie opłacalności tego typu działalności. W przypadku roślin uprawianych zarówno na cele żywnościowe jak i energetyczne (np. kukurydza, burak cukrowy itp.) kalkulacje opłacalności uprawy są przygotowywane przez większość Wojewódzkich Ośrodków Doradztwa Rolniczego.  Niewiele jest natomiast opracowań prezentujących opłacalność uprawy nowych gatunków roślin wykorzystywanych do zakładania plantacji wieloletnich (wierzba, miskant ślazowiec pensylwański).

Podstawowym kryterium oceny ekonomicznej każdej z działalności powinien być wynik finansowy warunkujący zysk lub stratę netto.

Przygotowując kalkulację opłacalności dla roślin wieloletnich uprawianych na cele energetyczne w części kosztowej powinno się uwzględnić:
  1. Koszty założenia plantacji.
  2. Koszty prowadzenia plantacji w trakcie eksploatacji.
  3. Koszty likwidacji plantacji.
Kalkulacja powinna również uwzględniać podział kosztów według głównych nośników: koszty materiałowe, koszty użycia maszyn i narzędzi oraz wynagrodzenie za pracę.

W części przychodowej kalkulacji uwzględnić należy wpływy ze sprzedaży wyprodukowanej biomasy oraz przychody powstałe z tytułu dopłat bezpośrednich3.

W kalkulacji przyjęto następujące ceny uzyskiwane za biomasę: niska - 256, średnia - 288 i wysoka - 320 zł/t suchej masy. Założono, że plony uzyskiwane w warunkach produkcyjnych będą wynosić: dla wierzby zbieranej corocznie i ślazowca: 7-9-11 zł/t, wierzby zbieranej w cyklu 3-letnim: 8-10-12 zł/t, a dla miskanta 9-12-15 zł/t  suchej masy4.

Przy analizach opłacalności należy pamiętać, że rolnik dostarczający surowiec do zakładu energetycznego nie dostaje wynagrodzenia związanego z masą (kg) dostarczonego surowca, a ilością energii (GJ – gigadżul). Planując uprawę roślin na cele energetyczne rolnik musi wiedzieć, że wilgotność zbieranej biomasy może wahać się w granicach od poniżej 20% nawet do 50-55%. Zasada jest taka, że wraz ze spadkiem wilgotności wzrasta wartość energetyczna biomasy. W przypadku wierzby wartość energetyczna świeżo zebranej biomasy o wilgotności około 50% wynosi 7-9 GJ/t, a w odniesieniu do wierzby sezonowanej o wilgotności około 20% wartość ta wzrasta do 11-13 GJ/t, zaś w przeliczeniu na suchą masę (s.m.) osiąga 15-18 GJ/t5.

Przykład:
Rolnik dostarcza do zakładu 10 ton suchej masy wierzby → Pobrano próby → Określono wartość energetyczną na 16 GJ/t → Przy cenie za GJ (16-18-20 zł/GJ) rolnik otrzymuję za 1  tonę odstawionej wierzby, w zależności od ceny GJ: 256zł, 288zł, 320zł5.

Ze względu na specyfikę uprawy roślin energetycznych znaczne koszty ponosi się na zakładanie plantacji. Zdecydowanie najwyższe koszty założenia plantacji, spośród porównywanych gatunków trzeba ponieść w przypadku miskanta, co wynika z wysokich kosztów zakupu sadzonek, które pozyskuje się z podziału karp korzeniowych lub produkuje się metodą in vitro w specjalistycznych laboratoriach. Koszty założenia plantacji z wierzby, stanowią 31-39% kosztów założenia plantacji miskanta. Natomiast w przypadku ślazowca pensylwańskiego koszty te stanowią 44% kosztów założenia plantacji miskanta i są wyższe o 42 % od kosztów założenia plantacji z wierzby krzewiastej. Dla każdego z gatunków znaczny udział w strukturze kosztów ma materiał rozmnożeniowy, który w przypadku miskanta stanowi do 70% kosztów założenia plantacji.
W kosztach założenia plantacji wysoki udział maja także koszty prac pielęgnacyjnych w pierwszym roku po posadzeniu. Założono, że na mniejszych plantacjach część tych prac będzie wykonywana ręcznie (odchwaszczanie, zbieranie kamieni), natomiast na większych plantacji znaczne ograniczenie kosztów można uzyskać poprzez zmechanizowanie tych prac.
Koszty likwidacji plantacji, podobnie jak koszty założenia, są elementem obciążającym cały okres użytkowania plantacji. Są one jednak znacznie niższe, gdyż stanowią tylko 2-5% ogółu kosztów.  Głównym elementem tej grupy kosztów jest użycie maszyn i narzędzi związane z dużą energochłonnością tych prac.
Bieżące koszty prowadzenia plantacji są najwyższe w przypadku ślazowca, co jest uwarunkowane większym nasileniem  chorób i szkodników niż ma to miejsce w przypadku miskanta. Najniższe koszty prowadzenia plantacji ponosi się w przypadku wierzby zbieranej w cyklu trzyletnim, gdyż nawożenie i zabiegi ochrony roślin stosuje się tylko w pierwszym roku po zbiorze biomasy. Przeprowadzona kalkulacja wskazuje, że spośród porównywanych gatunków roślin najbardziej opłacalna jest uprawa wierzby zbieranej w cyklu trzyletnim. Produkcja ta przynosi dochody przy każdym z założonych poziomów plonów suchej masy (8,10 i 12  t/ha) oraz przyjętych cenach zbytu biomasy: 256, 288 i 320 zł/t suchej masy.

Uprawa ślazowca może być opłacalna tylko w warunkach uzyskiwania większych plonów (przynajmniej 11 t/ha) i najwyższej przyjętej do kalkulacji cenie zbytu biomasy (320 zł/t.s.m.); (tab. 1). Niższa opłacalność uprawy ślazowca wynika z konieczności corocznego stosowania nawozów mineralnych i intensywnej, w porównaniu z innymi roślinami, ochrony chemicznej.
Uprawa miskanta, pomimo przyjęcia do kalkulacji o 25% większych plonów w porównaniu do ślazowca lub wierzby zbieranej corocznie, jest opłacalna tylko przy uzyskiwaniu dużych plonów (15 t/ha) oraz wysokich cen zbytu biomasy. W odniesieniu do tej rośliny decydujące znaczenie mają bardzo wysokie koszty założenia plantacji – 1538 zł/ha na rok przy 15 latach jej użytkowania3,4.

Wyszczególnienie Wierzba Miskant Ślazowiec
Koszty produkcji * zł/ha/rok 1945 3425 2977
Plon t.s.m./ha/rok

10 (8-12)

12 (9-15) 9 (7-11)
Koszty produkcji zł/t/rok 194 (243-162) 285 (381-228) 331 (425-271)
Cena zbytu biomasy zł/t 288 (256-320)
Zysk/Strata zł/t/rok 128 (69-177) 42 (-71 -124) 35 (-99 -94)
Zysk/Strata zł/ha/rok 1282 (548-2129) 503
(-626 -1820)
104
(-680 -1013)


Tabela 1. Porównanie opłacalności produkcji wybranych gatunków roślin energetycznych (loco pole) w zależności wielkości plonu i ceny zbytu biomasy (źródło: Kuś J., Matyka M. 2010. Uprawa roślin na cele energetyczne. Instrukcja upowszechnieniowa nr 179. IUNG-PIB Puławy: ss. 64)

Przeprowadzona analiza ekonomiczna wskazuje, że biomasę na cel energetyczne mogą w opłacalny sposób mogą produkować dobrze zorganizowane gospodarstwa uzyskujące stosunkowo duże plony uprawianych roślin. Wydaje się również, że w warunkach szerszego upowszechnienia się tego kierunku produkcji możliwe będzie pewne ograniczenie kosztów poprzez tańszą produkcję materiałów rozmnożeniowych oraz zmniejszenie nakładów robocizny dzięki lepszemu zmechanizowaniu prac pielęgnacyjnych i zbioru.

Przedstawione wyniki wskazują również, że najłatwiej jest w opłacalny sposób zorganizować produkcję wierzby zbieranej w cyklach trzyletnich. Uprawa miskanta i ślazowca lub może być opłacalna jedynie przy uzyskiwaniu stosunkowo dużych plonów i wysokich cen zbytu biomasy. 

Wyniki te wskazują również potencjalnym odbiorcom biomasy, że produkcja tego surowca wiąże się ze sporymi kosztami i rolnictwo nie będzie w stanie dostarczać tego surowca po niskich cenach3,4.



dr inż. Mariusz Matyka
Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach


1  Matyka M.: Kalkulator uprawy wierzby. Farmer 2010,1: 21-22.
2 Matyka M.: Zarobić na biomasie. Farmer 2009, 22: 17-19.
3 Matyka M.: Rachunek ekonomiczny jako podstawowe kryterium oceny możliwości rozwoju upraw na cele energetyczne. Wieś Jutra 2012, 7-8: (w druku)
4 Kuś J., Matyka M. 2010. Uprawa roślin na cele energetyczne. Instrukcja upowszechnieniowa nr 179. IUNG-PIB Puławy: ss. 64.
5 Kuś J., Faber A., Matyka  M. 2009: Uprawa roślin na potrzeby energetyki , Warszawa, 30 ss.


 

Polecamy inne portale

logo-zmianyklimatulogo-klimatazdrowielogo-klimatdladzieci