Bezpieczeństwo żywieniowe

Bezpieczeństwo żywnościowe na poziomie kraju powinno być rozpatrywane w kontekście trzech podstawowych czynników: zapewnienia możliwości produkcji żywności, możliwości pozyskania żywności przez społeczeństwo, zapewnienie opłacalności produkcji dla rolników. 

W pojęciu bezpieczeństwa żywnościowego dotychczas najbardziej znaczący był problem nieurodzaju spowodowany warunkami pogodowymi, natomiast we współczesnych warunkach globalnego handlu i dystrybucji żywności głównym źródłem zagrożeń w dostawach żywności są ceny na rynkach międzynarodowych oraz problemy handlu międzynarodowego (Ericken 2008). Należy przyjąć, że w obecnych uwarunkowaniach handlu destabilizacja produkcji rolnej w innych rejonach na geograficznych wywoła większe skutki dla bezpieczeństwa żywnościowego kraju niż to obserwowano dotychczas. Produkcja biomasy stwarza kolejne zagrożenie.

Fot. 1. Słoma zbóż jest obecnie najbardziej powszechnym źródłem biomasy rolniczej dla energetyki w Polsce

Przeznaczenie części zasobów glebowych na potrzeby produkcji biomasy to ograniczenie potencjału produkcji żywności co może skutkować wzrostem cen żywności. Podkreśla się, że do 2050 roku oczekuje się od rolnictwa dalszego wzrostu produktywności, w celu zabezpieczenia potrzeb żywnościowych dla prognozowanej liczby 9 mld ludności na Świecie. Wzrost produktywności w rolnictwie miałby osiągnąć poziom w zakresie od 70 do 100% obecnej produkcji, co wymaga znaczących zmian w technologiach produkcji oraz strukturze upraw (Godfray i inni 2010). Wymagania w stosunku do funkcji rolnictwa oraz wzrostu efektywności mają być wprowadzane bez szkód dla środowiska, co staje się decydującym elementem ograniczającym wzrost produktywności rolnictwa. Bardzo istotnym nowym wymogiem wobec rolnictwa jest ograniczanie emisji gazów cieplarnianych do atmosfery. Wymienione uwarunkowania stawiają duże wyzwania dla całego sektora rolnictwa, którego efektywność najbardziej spośród działów gospodarki uzależniona jest od warunków klimatycznych.

Tabela 1. Prognozowana zmiana plonu pszenicy (%)  i powierzchni GO i UZ (%) w EU. Symbolami oznaczono różne scenariusze zmiany klimatu. Plon aktualny to wartość 100. Źródło: Ewert i inni 2005, Rounsevell i inni 2005

Destabilizacja sytuacji ekonomicznej rolnictwa spowodowana przez większą zmienność klimatu może przekładać się na zmniejszenie dostępności żywności dla społeczeństwa i pośrednio warunkować przeznaczanie części zasobów glebowych na potrzeby produkcji biomasy. Bezpieczeństwo żywnościowe w tym kontekście definiowane jest jako fizyczny i ekonomiczny dostęp społeczeństwa do bezpiecznej żywności tak z punktu widzenia zdrowia jak potrzeb żywieniowych (Ericksen 2008). Innym elementem branym pod uwagę związanym z produkcją biomasy są uwarunkowania światowego handlu żywnością i biomasą. Globalne uwarunkowania sprawiają, że zagadnienie bezpieczeństwa żywnościowego nie może być obecnie rozpatrywane na poziomie danego kraju, bez uwzględnienia skali globalnej. Brak potencjalnych negatywnych konsekwencji dla rolnictwa w Polsce nie musi jednocześnie oznaczać braku problemów na rynku wewnętrznym a związanych rynkami światowymi. 

Przedstawione powyżej uwarunkowania skłaniają do przyjęcia kilku podstawowych wymogów, co do planowania produkcji biomasy w kontekście bezpieczeństwa żywnościowego:
Fot. 2. Już obecnie znaczna część produkcji rzepaku w Polsce przeznaczana jest na biopaliwa

dr Jerzy Kozyra 
Zakład Agrometeorologii i Zastosowań Informatyki 
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy instytut Badawczy w Puławach

  1. Ericksen, P.J. (2008). Conceptualizing food systems for global environmental change research. Global Environmental Change, 18(1), 234-245.
  2. Godfray Ch. J.,. Beddington J.R., Crute I.R., Haddad L., Lawrence D., Muir J. F., Pretty J., Robinson S., Thomas S.M., Toulmin C., 2010: Food Security: The Challenge of Feeding 9 Billion People, Science 327, 812; DOI: 10.1126/science.1185383.
  3. Tilman D. I inni 2009: Benefi cial Biofuels—The Food, Energy, and Environment Trilemma. Science, 325, 10.1126/science.1177970.