Skutki zmian klimatycznych dla rolnictwa – Chwasty, szkodniki i choroby

Najważniejszymi czynnikami mającymi wpływ na rozwój, masowe pojawy i migracje szkodliwych owadów, roztoczy i gryzoni, a także na rozwój epidemii chorób roślin oraz na rozwój i występowanie chwastów są temperatura i wilgotność.
Wraz z globalnym ociepleniem spodziewany wzrost temperatury powietrza w Polsce ma przyspieszy procesy zachodzące w przyrodzie, zwiększy prędkości rozwoju roślin, w tym chwastów, ale również patogenów. Natomiast prognozowana większa częstość susz może ograniczyć występowanie chorób roślin, których rozwój wymaga np. dużej wilgotności powietrza.

Niepokojące sygnały

W ostatnich latach na wielu uprawach stwierdza się większe nasilenie występowania szkodników, ale również i pojawianie się nowych szkodników. Za główne przyczyny tego zjawiska uważa się zmianę warunków klimatycznych, ale również wskazuje się na zmiany postępujące uprawach. Coraz częściej rośliny uprawiane są w monokulturze, stosuje się technologie uproszczone i bezorkowe, ugorowanie ziemi oraz wymiana towarowa (transport międzynarodowy), przyczyniają się do większej zmienności w patogenach.

Zachwaszczenie

Przebieg warunków meteorologicznych szczególnie we wczesnym okresie wzrostu roślin decyduje o presji zachwaszczenia. Duża zmienność warunków w tym okresie wynikająca ze zmiany klimatu wymaga będzie od rolników nowego podejścia do wykonywania zabiegów ochronnych. Terminy i wykonywane zbiegi powinny być uwarunkowane temperaturą oraz fazą wzrostu roślin i chwastów a nie data w kalendarzu.

W warunkach łagodnej zimy z krótko zalegającą pokrywą śnieżną oraz stosunkowo wysokimi temperaturami w okresie zimy możemy spodziewać się większego zachwaszczenia przez chwasty zimujące takie jak miotła (Apera), przytulia (Galium), maruna (Ripleurospermum), chabry (Centaurea), maki (Papaver), tasznik (Capsella) czy tobołki (Thlaspi). Może się również zdarzyć że przezimują chwasty które z reguły wymarzały jesienią jak: psianka czarna (Solanum nigrum), szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus) czy żółtlica drobnokwiatowa (Galinsoga parviflora). Dodatkowo zjawiskiem niepokojącym jest fakt że chwasty wiosną, bardzo szybko rozpoczynają wegetację – przed rośliną uprawną dzięki temu osiągają odporne fazy wzrostu na działanie niektórych zalecanych herbicydów, co stanowi duże utrudnienie w zwalczaniu chwastów i wymaga nowego bardziej precyzyjnego podejścia w ochronie roślin.

Łan pszenżyta z makiem

Większe zasoby ciepła spowodowały wzrost znaczenia chwastów ciepłolubnych. Spośród chwastów jednoliściennych zauważa się wzrost znaczenia tzw. chwastów prosowatych np.: chwastnicy (Echinochloa crus-galli), paluszników (Digitaria), włośnice (Setaria) czy wiechlin (Poa).  Obserwuje się również pojawienie nowych gatunków chwastów ciepłolubnych na przykład  zaślaz (Abutilon theophrasti) i ambrozja bylicolistna (Ambrosia artemisiifolia).

Szkodniki

Wyższa temperatura powietrza przyspiesza rozwój szkodników, zwiększając liczbę ich pokoleń w ciągu roku. Już obecnie na skutek zmian klimatu pojawił się w Polsce nowy szkodnik – szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella), który przywędrował do nas z krajów bałkańskich i coraz bardziej agresywnie niszczy nasze kasztanowce. W ostatnich latach wyjątkowo wzrosło znaczenie szkodników kukurydzy w Polsce. Szkodniki, które dotychczas miały niewielkie znaczenie gospodarcze obecnie zaczynają odgrywać coraz większe znaczenie a prognozuje się, że ich szkodliwość będzie coraz większa (tab.1).

Omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis) (foto 1) do niedawna występowała w najcieplejszych rejonach kraju, obecnie jej zasięg znacznie przesunął się na północ. Ponadto pojawiają się nowe szkodniki o coraz większym znaczeniu gospodarczym jak zachodnia kukurydziana stonka korzeni (Diabrotica virgifera Le Conte), której pierwsze ognisko w Polsce stwierdzona w 2005 roku i sukcesywnie następuje jej ekspansja na północ. W Europie bacznie obserwuje się ekspansje ciepłolubnego motyla słonecznicy orężówki (Helicoverpa armigera) , który dotarł już na terytorium naszego kraju a wraz wzrostem  zasobów ciepła może stać się ważnym gospodarczo szkodnikiem nie tylko w kukurydzy.  W uprawach rzepaku obserwuje się masowe występowanie chrząszczy, słodyszka rzepakowego, chowacza brukwiaczka, chowacza czterozębnego (tab.1).

Tabela 1. Znaczenie obecnie i w przyszłości najgroźniejszych szkodników w uprawach kukurydzy, rzepaku i zbożach w Polsce (opracowano na podstawie art. Mrówczyński)

UprawaSzkodnikObecniePrognoza
KukurydzaDrutowce+++
Mszyce+++
Omacnica prosowianka+++++
Pędraki+++
Ploniarka zbożówka++++
Przędziorki+++
Rolnice+++
Skrzypionki+++
Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa+++
Wciornastki+++
Zwierzęta łowne+++
RzepakChowacz brukwiaczek+++
Chowacz czterozębny+++++
Chowacz galasówek+++
Chowacz podobnik +++
Gnatarz rzepakowiec+++
Łokaś garbatek+++
Mszyca kapuściana+++
Pryszczarek kapustnik+++
Rolnice+++
Słodyszk rzepakowy++++++
Ślimaki +++
Śmietka kapuścianka+++
ZbożaŁąkaś garbatek+++
Pryszczarki++++
Rolnice+++
Skrzypionki++++

+ szkodnik o znaczeniu lokalnym
++ szkodnik ważny
+++ szkodnik bardzo ważny

Uszkodzona kolba kukurydzy przez omacnice prosowianke.

Choroby

W uprawach zbóż ozimych od kilku lat obserwuje się nowe zagrożenie spowodowane przez chorobę wirusową żółtą karłowatość jęczmienia (BYDV). Przyczyną występowania tej choroby jest zwiększenie zasięgu geograficznego występowania najważniejszego wektora wirusów mszycy czeremchowo zbożowej formy anholocyklicznej. W krajach, w których ta forma mszycy występuje powszechnie wykonuje się regularnie zabiegi chemiczne. Również w naszym kraju coraz częstsze występowanie mszycy na oziminach jesienią będzie wymagało systematycznego zwalczania. W uprawach zbóż ozimych wzrasta zagrożenie powodowane przez chorobę łamliwość podstawy źdźbła dotyczy to regionów, gdzie udział zbóż w strukturze zasiewów jest duży, a szczególnie pszenicy uprawianej w monokulturze. Łagodna zima oraz długa chłodna i wilgotna wiosna to warunki idealne do rozwoju tej choroby. Natomiast wyższa temperatura oraz częstsze susze mogą ograniczyć znacząco rozwój chorób na liściach oraz stosowanie zabiegów ochronnych.

Źródła:

  1. Mrówczyński M., Pruszyński G.,Wachowiak H., Bereś P. Nowe zagrożenia upraw rolniczych przez szkodniki ze szczególnym uwzględnieniem kukurydzy Progress in Plant Protection / Postępy w Ochronie Roślin, 47 (1) 2007, 325-330.
  2. Ruszkowska M., Strażyński P., Profilaktyka w ochronie zbóż przed chorobą żółtej karłowatości jęczmienia Progress in Plant Protection / Postępy w Ochronie Roślin, 47 (1) 2007 , 363-366.